Czy orientacja seksualna może ulec zmianie w ciągu życia?

Masz wrażenie, że Twoje uczucia wobec kobiet i mężczyzn zmieniają się z czasem i nie wiesz, co to znaczy dla Twojej orientacji seksualnej? Z tego artykułu dowiesz się, jak naukowcy rozumieją pojęcie orientacja seksualna i czy według badań może się ona zmieniać w ciągu życia. Dzięki temu łatwiej spojrzysz na własne doświadczenia bez lęku, że „coś jest z Tobą nie tak”.

Czym jest orientacja seksualna?

W codziennych rozmowach wiele osób używa terminu orientacja seksualna tak, jakby chodziło o jedną, prostą cechę człowieka. W dokumentach, mediach czy przepisach prawa pojawia się on obok zakazu dyskryminacji, ale w praktyce rzadko bywa jasno zdefiniowany. Psychologowie z American Psychological Association opisują orientację jako trwały wzorzec pociągu emocjonalnego, romantycznego i seksualnego wobec jednej płci, obu płci albo żadnej z nich. Dodają też element poczucia tożsamości i przynależności do określonej wspólnoty.

Jeśli spojrzysz na tę definicję uważnie, zobaczysz, że łączy ona kilka różnych warstw: uczucia, pożądanie, zachowania oraz etykiety typu „gej”, „lesbijka”, „biseksualna osoba”. Wiele osób traktuje to jako coś wrodzonego i stałego, ale liczne badania – w tym prace Lisa Diamond nad płynnością seksualną – pokazują, że każdy z tych elementów może się w ciągu życia zmieniać. To właśnie rodzi pytanie, czy sensowne jest mówienie o orientacji jako czymś raz na zawsze ustalonym.

Jak rozumieją orientację psychologowie?

W literaturze naukowej widać sporo wątpliwości. APA przyznaje wprost, że nie ma zgody, co dokładnie kształtuje orientację: badano czynniki genetyczne, hormonalne, rozwojowe, społeczne i kulturowe, ale nie udało się wskazać jednego decydującego mechanizmu. Wielu badaczy podkreśla, że natura i wychowanie splatają się w skomplikowany sposób i że proste slogany o całkowitej „wrodzoności” nie opisują dobrze rzeczywistości.

Sexuolog John Bancroft idzie jeszcze dalej i proponuje, by w ogóle rzadziej używać terminu „orientacja seksualna”. W książce „Seksualność człowieka” pisze, że woli mówić o tożsamości seksualnej, bo układ geny–środowisko jest zbyt złożony, by zamknąć go w prostej etykiecie. Ta ostrożność pokazuje, że nawet specjaliści, którzy od lat badają seksualność, widzą w tym pojęciu wiele niejasności.

Dlaczego definicja jest tak trudna?

W polskim prawie termin „orientacja seksualna” pojawił się między innymi w przepisach dotyczących zakazu dyskryminacji, ale nie towarzyszyła mu precyzyjna definicja. W efekcie w debacie publicznej ludzie odwołują się do tego samego słowa, mając na myśli różne rzeczy. Jedni mówią głównie o pociągu erotycznym, inni bardziej o tożsamości czy o publicznie deklarowanych zachowaniach.

Ta niejasność ma bardzo konkretne skutki: ktoś może doświadczać silnego pociągu do obu płci, ale nigdy nie nazwać się osobą biseksualną. Ktoś inny przyjmie etykietę „gej” jako ważną część swojej historii, nawet jeśli jego doświadczenia seksualne były bardziej złożone. Bez uściślenia, o jakim aspekcie mówimy, trudno odpowiedzieć na pytanie, czy orientacja seksualna może się zmieniać.

Jak odróżnić pociąg, zachowania i tożsamość?

Jednym z najbardziej pomocnych rozróżnień jest podział na trzy elementy: pociąg seksualny, zachowania seksualne i tożsamość seksualną. Kiedy zaczniesz patrzeć na siebie przez ten pryzmat, często okazuje się, że zmieniało się u Ciebie jedno, a inne części pozostały bardziej stałe.

Wiele nieporozumień bierze się stąd, że te warstwy są wrzucane do jednego worka. Ktoś może myśleć: „Skoro raz pociągała mnie osoba tej samej płci, to znaczy, że zmieniła mi się orientacja”. Tymczasem naukowcy widzą to raczej jako naturalną zmienność pociągu i zachowań niż skok z jednej „szufladki” do drugiej.

Czym jest pociąg seksualny?

Pociąg seksualny to spontaniczne uczucie podniecenia wobec określonych osób. Może dotyczyć tej samej płci, płci przeciwnej albo obu równocześnie. Jest niezależny od woli – nie wybierasz, kto Ci się śni po nocach ani na kogo reaguje Twoje ciało. Czasem pociąg pojawia się tylko w fantazjach, bez żadnych realnych kontaktów seksualnych.

Badania nad płynnością seksualną sugerują, że właśnie ta warstwa jest szczególnie zmienna. U części osób pociąg wobec jednej płci słabnie, wobec drugiej rośnie. U innych przez całe życie dominuje jedna płeć, ale zdarzają się wyjątki. To, że w pewnym okresie życia pojawiają się u Ciebie mniej typowe fantazje, nie oznacza automatycznie, że całkowicie zmieniła się Twoja orientacja.

Na czym polegają zachowania seksualne?

Zachowania seksualne to już świadome działania: autoerotyzm, kontakty z innymi osobami, wybór partnerów, oglądanie określonej pornografii. To, co robisz, nie zawsze pokrywa się z tym, co najbardziej Cię pociąga. Człowiek może uprawiać seks wyłącznie z osobami przeciwnej płci, a jednocześnie czuć silny pociąg do tej samej płci, lecz z różnych przyczyn (religijnych, rodzinnych, lękowych) nigdy tego nie realizować.

Są też osoby, które eksperymentują seksualnie z ciekawości, alkoholu albo presji rówieśniczej. Pojedyncze doświadczenie z tą samą płcią nie musi oznaczać trwałej zmiany. Związek między zachowaniami a orientacją jest złożony, dlatego naukowcy zawsze pytają zarówno o historię kontaktów, jak i o subiektywne poczucie pociągu i tożsamości.

Co oznacza tożsamość seksualna?

Tożsamość seksualna to etykieta, którą sam sobie przypisujesz. Może to być gej, lesbijka, osoba biseksualna, „głównie hetero”, ale też określenia mniej znane, jak „demiseksualna osoba” czy „queer”. To wybór, który bywa powiązany z pociągiem i zachowaniami, ale nie zawsze pokrywa się z nimi wprost.

Przykładem jest tzw. lesbianizm polityczny, o którym piszą niektórzy badacze feminizmu. Heteroseksualna kobieta może zdecydować, że dla niej ważne jest odcięcie się od seksu z mężczyznami jako gest sprzeciwu wobec patriarchatu. Przyjmie wówczas etykietę „lesbijka”, mimo że jej wrodzone preferencje mogą być inne. Pokazuje to, jak mocno tożsamość jest zakorzeniona w kulturze, poglądach i relacjach społecznych.

Czy orientacja seksualna jest stała czy zmienna?

Wiele osób, zwłaszcza w sporach politycznych, upiera się przy tezie, że orientacja jest całkowicie wrodzona i niezmienna. Taki obraz bywa używany jako argument na rzecz ochrony mniejszości seksualnych: „Nie można dyskryminować za coś, na co ktoś nie ma wpływu”. Z perspektywy nauki sprawa jest jednak bardziej złożona.

Badania longitudinalne – czyli śledzące tych samych ludzi przez wiele lat – pokazują, że deklaracje dotyczące orientacji potrafią się zmieniać. To widać nie tylko na poziomie pojedynczych doświadczeń, ale także na poziomie szerszych wzorców życia uczuciowego i seksualnego.

Co mówią badania Lisy Diamond?

Psycholożka Lisa Diamond od lat bada tzw. płynność seksualną kobiet i mężczyzn. W jednym z głośnych tekstów zwróciła uwagę, że dane naukowe nie wspierają prostego hasła o „niezmiennej, biologicznie zdeterminowanej orientacji”. Opisała wiele historii, w których kobiety identyfikujące się jako heteroseksualne w późniejszym okresie życia tworzyły związki z kobietami, albo odwrotnie.

Diamond sugeruje, że pojęcie orientacji jako jednej sztywnej cechy nie oddaje dobrze tego, co obserwujemy w realnym życiu. Proponuje raczej myślenie o długotrwałych, ale jednak dynamicznych wzorcach pociągu i uczuć, które mogą się nieco przesuwać pod wpływem relacji, doświadczeń, dojrzewania czy zmian w obrazie własnego ciała.

Jak przebiegała zmiana w badaniu Christine Kaestle?

Ciekawego materiału dostarczyły też analizy Christine Kaestle z Virginia Tech. Śledziła ona ponad sześć tysięcy osób od 16 do 32 roku życia i kilkakrotnie pytała je o orientację. Na początku badani wybierali klasyczne odpowiedzi: „hetero”, „gej”, „biseksualny”. Po kilku latach okazało się jednak, że dla wielu osób ten zestaw jest zbyt ubogi.

W kolejnych rundach pojawiały się takie określenia jak „głównie hetero, ale z wyjątkami”, „rozwijający się gej”, „minimalnie seksualny” czy „rozwijająca się lesbijka”. Kaestle rozszerzyła więc kategorie, aby lepiej uchwycić tę płynność. Odkryła między innymi, że:

• wielu młodych ludzi nie potrafi jednoznacznie określić się jako „tylko hetero” lub „tylko homo”,
• kobiety częściej niż mężczyźni zmieniają deklarowaną orientację w trakcie życia,
• część osób przechodzi od otwartości na obie płcie do wyraźniejszego zainteresowania jedną płcią po trzydziestce,
• u „rozwijających się gejów i lesbijek” nastoletni seks częściej dotyczył osób płci przeciwnej, a dopiero później pojawiało się zainteresowanie tą samą płcią.

Z tych danych płynie ważna informacja: dla znacznej grupy ludzi orientacja nie jest sztywną etykietą nadaną raz na zawsze. Bardziej przypomina proces, w którym z czasem lepiej rozumiesz siebie i dopasowujesz słowa do własnych doświadczeń.

Badania nad płynnością seksualną pokazują, że zmiana etykiety czy zakresu pociągu nie jest „fanaberią”, lecz statystycznie częstym zjawiskiem, zwłaszcza u kobiet.

Jak orientacja łączy się z prawem i polityką?

Spór o to, czy orientacja seksualna jest wrodzona i niezmienna, wyszedł daleko poza gabinety psychologów. W wielu krajach, także w Polsce, ten termin stał się częścią języka ustaw, rozporządzeń i politycznych debat. Z jednej strony pozwoliło to wprowadzić zakaz dyskryminacji ze względu na orientację. Z drugiej strony – brak precyzyjnej definicji budzi kontrowersje.

Niektórzy publicyści, jak profesor Ryszard Legutko, zwracają uwagę, że samo słowo „orientacja” pochodzi głównie z języka polityki, gdzie mówimy o „orientacji liberalnej” czy „orientacji konserwatywnej”. Gdy przenosi się ten termin na seksualność, pojawia się skojarzenie z równorzędnymi „obozami”, które rywalizują o wpływ na prawo i instytucje. Dla części odbiorców takie rozumienie jest nie do przyjęcia, dla innych stanowi naturalny element walki o równe prawa.

Czy orientacja jest tylko narzędziem politycznym?

Aktywista Charles Silverstein, który odegrał dużą rolę w usunięciu homoseksualności z klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM, zwracał uwagę na jeszcze jeden wymiar. Skoro nie ma dowodów, że sama orientacja homoseksualna jest zaburzeniem, to na jakiej podstawie w tej samej klasyfikacji pozostają inne parafilie, takie jak sadyzm czy fetyszyzm? Jego pytania pokazały, że również pojęcia używane przez lekarzy i terapeutów są mocno osadzone w kontekście społecznym.

Spór o użycie określenia „orientacja pedofilna” w jednym z wcześniejszych projektów DSM-5 pokazał, jak ogromne emocje budzi łączenie terminu orientacji z zachowaniami, które naruszają dobro innych. Po protestach ten zapis usunięto jako „błąd”, ale zdążył on wzmocnić obawy części komentatorów, że kategoria orientacji może być rozszerzana na coraz mniej akceptowane społecznie formy pociągu seksualnego.

Co to wszystko znaczy dla Twojego życia?

Jeśli zadajesz sobie pytanie, czy Twoja orientacja seksualna może ulec zmianie w ciągu życia, najważniejszy wniosek z badań brzmi: może się zmieniać to, jakiego pociągu doświadczasz, jak się identyfikujesz i jakie decyzje podejmujesz. Dla jednych osób te elementy są stabilne, dla innych bardziej ruchome. Jedno i drugie mieści się w normie ludzkich doświadczeń.

Często największe cierpienie nie wynika z samych zmian, lecz z lęku, że nie wolno Ci o nich mówić albo że nikt ich nie zrozumie. Wiele historii osób transwestytycznych, biseksualnych czy kwestionujących swoją orientację pokazuje podobny schemat: długoletnie ukrywanie się, wstyd, lęk przed utratą związku, a jednocześnie silna potrzeba bycia sobą chociaż przez chwilę.

Jak możesz podejść do własnej orientacji?

Jeśli czujesz, że Twoje doświadczenia odbiegają od prostych kategorii, warto dać sobie czas i przestrzeń na spokojne rozpoznanie tego, co się w Tobie dzieje. Zamiast od razu szukać jednej etykiety na całe życie, możesz potraktować orientację jako opis aktualnych wzorców przyciągania i uczuć. One nie definiują w całości Twojej wartości ani nie odbierają Ci prawa do relacji, bliskości czy szacunku.

Pomocne może być też rozdzielenie trzech płaszczyzn – pociągu, zachowań i tożsamości – i zadanie sobie kilku prostych pytań:

• kto realnie mnie pociąga, gdy odetnę się od oczekiwań otoczenia,
• jakich zachowań chcę próbować, a jakie pozostawić tylko w sferze fantazji,
• czy potrzebuję konkretnej etykiety, czy na razie lepiej czuję się bez niej,
• na ile moja orientacja jest dla mnie ważną częścią tożsamości, a na ile jedną z wielu cech.

Jeśli czujesz zagubienie albo silny wstyd, rozmowa z psychologiem lub seksuologiem, który zna badania nad płynnością seksualną, może dać Ci bezpieczne miejsce na uporządkowanie tych doświadczeń. Dla wielu osób już sama świadomość, że nauka opisuje podobne historie, przynosi ulgę i zmniejsza poczucie osamotnienia.

Orientacja seksualna nie jest egzaminem, który trzeba raz zdać i nigdy do niego nie wracać. To opis tego, co naprawdę czujesz i wybierasz w danym momencie życia.